Hafıza, Tanıklık ve Bekleyiş: Quo Vadis, Aida? Filminin Ardındaki Tarih

Sinema bazen bir mezar taşıdır, kaybolanları isimleriyle anmak için. Bazen de bir sınıf tahtasıdır, yeni kuşaklara geçmişi anlatmak için. Quo Vadis, Aida? her ikisini de yapar. Hem yas tutar hem öğretir. Hem acıyı gösterir hem yaşamın devam ettiğini fısıldar.

Balkanlar'da tarih, hiçbir zaman tamamen geçmişte kalmaz. Dağların arasından esen rüzgâr, bir yerlerde yarım bırakılmış bir cümlenin devamını taşır; bir köyün yıkık duvarında, bir mezar taşının gölgesinde, bir annenin yüzünde saklı kalmış bir bakışta dolaşır. Jasmila Žbanić’in Quo Vadis, Aida? filmi tam da bu dolaşan hafızanın içinden konuşur. Büyük nutuklar atmaz, destansı bir anlatı kurmaz; yalnızca bir kadının adımlarını takip eder. Ama o adımlar, bir ülkenin kırılan omurgasının sesini taşır.

Srebrenitsa denildiğinde dünya haritasında küçük bir nokta belirir; istatistikler, rakamlar, diplomatik raporlar gelir akla. Oysa film, haritaları değil yüzleri hatırlatır. Birleşmiş Milletler üssünün demir kapıları önünde bekleyen kalabalığın içinde sıkışmış bir nefes gibi dolaşır Aida. O bir öğretmendir; kelimelerle geçinen, cümleleri anlamlı kılmaya alışkın biridir. Ama şimdi kelimeler, hayatla ölüm arasındaki ince çizgide salınmaktadır. Tercümanlık yaptığı masada, sözcükler yalnızca anlam taşımaz, kader taşır.

Aida’nın çeviri yaptığı her sahne, modern dünyanın vaatleriyle Balkan toprağının gerçekliği arasındaki uçurumu görünür kılar. İngilizce söylenen bir güvence, Boşnakçaya çevrildiğinde bir teselliye dönüşmez; çoğu zaman bir boşluk olarak kalır. Film, tercüme edilemeyen şeyin acısını anlatır: Güvenin tercümesi yoktur. Koruma vaadinin karşılığı yoktur. Sığınmanın bir dili yoktur. Aida, kelimeleri eksiksiz aktarır ama dünyanın adaletsizliği eksiksiz kalır.

Bu yüzden film, bir savaş filmi olmaktan çok bir bekleme filmidir. Beklemek: kapının açılmasını, listenin okunmasını, bir subayın karar vermesini, bir kamyonun hareket etmemesini… Balkanlar'ın modern tarihi biraz da bu bekleyişlerin tarihidir. İmparatorlukların çekilmesini, sınırların çizilmesini, barış gücünün gelmesini, adaletin tecelli etmesini beklemek. Fakat beklenen çoğu zaman gelmez; gelen şey, başka bir kırılmadır.

Žbanić’in kamerası bağırmaz. Büyük patlamalar, dramatik müzikler yoktur. Kamera, Aida’nın yüzüne yaklaşır; tereddütle kıpırdayan göz bebeklerine, kuruyan dudaklarına, omuzlarına çöken ağırlığa odaklanır. Bu yakınlık, izleyiciyi güvenli bir mesafede tutmaz. Aksine bizi de üssün içine, koridorların dar nefesine hapseder. Sinema burada bir tanıklık mekânına dönüşür. Seyirci yalnızca izleyen değil, suskunluğa ortak olandır.

Srebrenitsa, modern dünyanın en büyük çelişkilerinden biridir. “Güvenli bölge” ilan edilmiş bir yerde gerçekleşen katliam: Bu ifade başlı başına bir trajedidir: Güvenli olanın güvensizliği, korunması gerekenin korunamayışı… Film, bu ironiyi didaktik bir dille anlatmaz ironiyi yaşatır. BM askerlerinin yüzlerindeki kararsızlık bürokratik soğukkanlılıkla karışır. Emir bekleyen, sorumluluk almaktan kaçınan bir mekanizma işler. İnsan hayatı prosedürlerin arasında sıkışır.

Aida’nın trajedisi tam da burada derinleşir. O yalnızca bir tercüman değildir, aynı zamanda bir annedir. Eşini ve iki oğlunu kurtarma çabası, evrensel bir içgüdünün sinemasal karşılığıdır. Bir annenin çaresizliği, uluslararası politikanın soğuk diliyle çarpışır. Listelere isim yazdırmaya çalışırken aslında tarihe bir not düşmek ister gibidir. “Onlar burada.” demeye çalışır; “Onları görün.” Ama görünmek, kurtulmaya yetmez.

Film boyunca Aida’nın hareketi hiç durmaz. O; koşar, kapıları zorlar, konuşur, tekrar konuşur. Bu hareketlilik, Balkan insanının hayatta kalma refleksini andırır. Yüzyıllardır değişen yönetimlere, savaşlara, sürgünlere rağmen ayakta kalmaya çalışan bir coğrafyanın enerjisi vardır onda. Fakat bu kez hareket, kaderi değiştirmeye yetmez. Koşmak bazen yalnızca yaklaşan felaketi daha net görmek demektir.

Quo Vadis, Aida? Balkan sinemasının absürt ve grotesk damarından bilinçli olarak uzak durur. Emir Kusturica’nın filmlerinde gördüğümüz taşkın müzikler, abartılı karakterler, trajikomik sahneler burada yoktur. Žbanić, neredeyse belgesel bir sadelikle ilerler. Bu sadelik, trajediyi daha çıplak kılar. Absürtlük yerini suskunluğa bırakır. Ve o suskunluk, insanın içine işleyen bir çığlığa dönüşür.

Filmin en sarsıcı anlarından biri, kalabalığın kamyonlara bindirildiği sahnelerdir. O anlarda zaman genişler. İnsan yüzleri tek tek görünür olur; korku, umut ve inkâr birbirine karışır. Aida’nın gözleri her yüzü tarar, sanki bakarak onları hayatta tutabileceğini düşünür. Bakışın gücüne dair bir inanç vardır burada. Tanıklık etmek, unutulmayı engellemenin ilk adımıdır. Belki de film tam olarak bunu yapar: Unutulmaya karşı bir bakış üretir.

Yıllar sonrada geçen son bölüm, filmin hafızayla kurduğu ilişkiyi derinleştirir. Aida yeniden öğretmendir. Sınıfta çocuklara ders anlatır. O sınıfta, katliamı gerçekleştirenlerin çocukları da katledilenlerin çocukları da vardır. Bu sahne, Balkanlar'ın kaderini özetler: Aynı coğrafyada, aynı sırada yan yana oturmak zorunda kalan geçmişler. Yüzleşme büyük mahkeme salonlarında değil, gündelik hayatın sıradanlığında gerçekleşir. Çocukların bakışlarında, annelerin suskunluğunda, komşuların selamlaşmasında.

Bu final, bir umut sahnesi değildir ama umutsuz da değildir. Daha çok, hafızayla birlikte yaşamanın mümkünlüğünü ima eder. Geçmiş silinmez ama hayat sürer. Bu sürüş kolay değildir, her adımda bir gölge taşır. Aida’nın yüzündeki ifade, affetmenin ya da unutmanın değil, hatırlayarak ayakta kalmanın ifadesidir.

Balkanlar'da hafıza çoğu zaman parçalıdır. Her ulus kendi acısını merkeze koyar, diğerinin acısı çoğu zaman görmezden gelinir. Quo Vadis, Aida? bu parçalanmış hafızaya karşı bir bütünlük önermez ama en azından bir yüzü, bir hikâyeyi görünür kılar. Bu görünürlük, politik bir jesttir. Sinema burada yalnızca estetik bir araç değil, etik bir alan hâline gelir.

Žbanić’in kamerası yargı dağıtmaz ama sorular sorar. “Neredeydiniz?” sorusu yalnızca filmdeki askerlere değil, izleyiciye de yönelir. Modern dünyanın konforlu koltuklarında oturan bizlere… Katliam haberlerini izleyip hayatına devam edenlere… Film, seyirciyi rahatsız eden bir aynaya dönüşür. Çünkü Aida’nın çaresizliği yalnızca 1995’e ait değildir, bugün de dünyanın başka yerlerinde tekrarlanan sahnelerin yankısıdır.

Balkan anlatısının sinemadaki yüzleri çoğu zaman erkek figürler üzerinden şekillenmiştir: askerler, milisler, politikacılar. Quo Vadis, Aida? ise merkezine bir kadını koyar. Bu tercih, anlatının tonunu değiştirir. Güç gösterisi yerini kırılganlığa, kahramanlık miti yerini hayatta kalma çabasına bırakır. Aida kahraman değildir; o, sıradan bir insandır. Ama tam da bu sıradanlık, hikâyeyi evrensel kılar.

Film boyunca dikkat çeken bir diğer unsur mekânın kullanımıdır. Üs binası, koridorlar, odalar… Hepsi geçici bir güvenlik hissi üretir. Oysa dışarıdaki dünya çoktan çözülmüştür. Bu kapalı mekânlar, modern bürokrasinin metaforuna dönüşür: Düzenli, steril ama ruhsuz. İnsan hayatının ağırlığını taşıyamayan duvarlar arasında kararlar alınır. Bu kararlar, kilometrelerce ötede toprağa düşen bedenlere dönüşür.

Quo Vadis, Aida? adını Latince bir sorudan alır: “Nereye gidiyorsun?” Bu soru, yalnızca Aida’ya değil, Balkanlar'a, Avrupa’ya, insanlığa yöneltilmiş gibidir. İmparatorlukların dağılmasından ulus-devletlerin kuruluşuna, Yugoslavya’nın parçalanmasından yeni sınırların çizilmesine kadar uzanan bir tarihsel yürüyüşte, yön duygusu çoğu zaman kaybolmuştur. Film, bu kayboluşun ortasında durur ve soruyu yeniden hatırlatır.

Belki de filmin en güçlü yanı cevap vermemesinde saklıdır. “Nereye gidiyoruz?” Bu sorunun kesin bir yanıtı yoktur. Ama Aida’nın yüzünde beliren kararlılık, bir ipucu sunar: Nereye gidersek gidelim, hafızayı yanımızda taşımak zorundayız. Unutarak değil, hatırlayarak yürümek.

Sinema bazen bir mezar taşıdır, kaybolanları isimleriyle anmak için. Bazen de bir sınıf tahtasıdır, yeni kuşaklara geçmişi anlatmak için. Quo Vadis, Aida? her ikisini de yapar. Hem yas tutar hem öğretir. Hem acıyı gösterir hem yaşamın devam ettiğini fısıldar.

Balkanlar'ın dağları, nehirleri ve şehirleri çok şey gördü. Ama belki de en ağır olanı, komşunun komşuya yabancılaşmasıydı. Film, bu yabancılaşmanın ortasında bir bakış arar: İnsan kalabilmenin bakışını. Aida’nın gözlerinde o bakışı görürüz. Kırılmış ama sönmemiş bir ışık gibi.

Ve film bittiğinde soru hâlâ havada asılı kalır: “Nereye gidiyoruz?” Belki de cevap, o sınıfta oturan çocukların yüzlerinde saklıdır. Geçmişin yükünü taşıyan ama geleceğe bakmak zorunda olan çocuklarda. Sinema, o yüzlere dikkatle bakmamızı ister.

Çünkü hatırlamak, bir yük olduğu kadar bir sorumluluktur da. Quo Vadis, Aida? bu sorumluluğu izleyicinin omzuna bırakır. Balkanlar'ın hafızası artık yalnızca Balkanlara ait değildir, onu gören herkesin hafızasına karışır.

Ve belki de tam bu yüzden Aida’nın yürüyüşü hiç bitmez. Film sona erer, ışıklar yanar ama o yürümeye devam eder: Hafızanın içinde, tarihin kıyısında, insanlığın vicdanında.

Bağlar'ın 13. sayısını okumak için tıklayınız.
Bağlar'ın tüm sayılarını okumak için tıklayınız.